Κάποιοι αδυνατούν κυριολεκτικά να συνειδητοποιήσουν τα λάθη τους

Δύο μελέτες σε φοιτητές στο Ηνωμένο Βασίλειο έδειξαν ότι άτομα με έντονα χαρακτηριστικά μεγαλοπρεπούς (grandiose) ναρκισσισμού παρουσίαζαν μειωμένη νευρωνική δραστηριότητα ως απόκριση στα λάθη τους. Είναι πιθανό αυτός να αποτελεί τον μηχανισμό μέσω του οποίου οι ναρκισσιστές αντιστέκονται στη διόρθωση του εαυτού τους, ενισχύοντας τη θετική αυτοεικόνα τους. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Journal of Personality.

Ο ναρκισσισμός είναι χαρακτηριστικό προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από μεγαλοπρέπεια, έντονη ανάγκη για θαυμασμό και τάση προς εγωκεντρισμό. Υπάρχουν δύο βασικές μορφές: ο μεγαλοπρεπής (grandiose) και ο ευάλωτος (vulnerable) ναρκισσισμός. Ο πρώτος συνδέεται με αυτοπεποίθηση, εξωστρέφεια και επιδεικτικότητα, ενώ ο δεύτερος με αμυντικότητα, ανασφάλεια και υπερευαισθησία στην κριτική.

Τα άτομα με υψηλά επίπεδα ναρκισσισμού επιδιώκουν έντονα το κύρος και την αναγνώριση. Συχνά φαίνονται χαρισματικά και ικανά, όμως δυσκολεύονται στην ενσυναίσθηση και τείνουν να δίνουν προτεραιότητα στο προσωπικό όφελος έναντι του συλλογικού. Έτσι, ο ναρκισσισμός σχετίζεται τόσο με βραχυπρόθεσμη κοινωνική επιτυχία όσο και με μακροπρόθεσμη αστάθεια στις σχέσεις. Σε ηγετικά πλαίσια, οι ναρκισσιστές μπορεί να λαμβάνουν τολμηρές και οραματικές αποφάσεις, αλλά και να αναλαμβάνουν υπερβολικά ρίσκα. Θεωρητικά μοντέλα προτείνουν ότι είτε καλύπτουν βαθύτερες ανασφάλειες είτε διατηρούν μια διογκωμένη αυτοεικόνα μέσω γνωστικών στρεβλώσεων και αποφυγής αρνητικής ανατροφοδότησης.

Η επικεφαλής συγγραφέας Esther M. Robins και οι συνεργάτες της διερεύνησαν τη σχέση μεταξύ ναρκισσισμού, ιδίως του μεγαλοπρεπούς πρακτορικού (agentic) ναρκισσισμού, και της αρνητικότητας που σχετίζεται με το λάθος (error-related negativity, ERN). Η ERN είναι νευρωνικός δείκτης επεξεργασίας σφαλμάτων που καταγράφεται μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος (EEG). Πρόκειται για μια ταχεία αρνητική απόκλιση στο σήμα του EEG, περίπου 50 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά τη διάπραξη λάθους, και αντανακλά πρώιμες διεργασίες ανίχνευσης σφαλμάτων στον πρόσθιο φλοιό του προσαγωγίου.

Στην πρώτη μελέτη συμμετείχαν 144 προπτυχιακοί φοιτητές από το University of Southampton (81% γυναίκες). Οι φοιτητές εκτέλεσαν το γνωστικό έργο Eriksen Flanker Task, ενώ καταγραφόταν η εγκεφαλική τους δραστηριότητα με EEG. Στη συνέχεια συμπλήρωσαν ερωτηματολόγιο ναρκισσισμού (Narcissistic Admiration and Rivalry Questionnaire). Στο συγκεκριμένο έργο, οι συμμετέχοντες καλούνται να ανταποκριθούν σε ένα κεντρικό ερέθισμα αγνοώντας παραπλανητικά περιφερειακά ερεθίσματα· χρησιμοποιείται ευρέως για τη μέτρηση επιλεκτικής προσοχής και γνωστικού ελέγχου.

Η δεύτερη μελέτη επανέλαβε τη διαδικασία, προσθέτοντας ρητή ανατροφοδότηση μετά από κάθε δοκιμή (αν η απάντηση ήταν σωστή ή λανθασμένη). Έτσι εξετάστηκε αν η μειωμένη νευρωνική απόκριση στα λάθη παραμένει όταν η αποτυχία επισημαίνεται ξεκάθαρα από εξωτερική πηγή. Οι συμμετέχοντες ενημερώνονταν ότι η ανατροφοδότηση προερχόταν είτε από δύο ερευνητές σε άλλο δωμάτιο είτε από υπολογιστή. Από τους 120 αρχικά συμμετέχοντες, αναλύθηκαν τελικά τα δεδομένα 50 (80% γυναίκες), καθώς αρκετοί αποκλείστηκαν επειδή δεν έκαναν επαρκή λάθη για αξιόπιστη καταγραφή.

Στην πρώτη μελέτη, η ERN ήταν σαφώς ισχυρότερη όταν οι συμμετέχοντες έκαναν λάθος σε σύγκριση με όταν απαντούσαν σωστά, ιδιαίτερα στην περιοχή Fz (μετωπιαία μέση γραμμή). Ωστόσο, άτομα με υψηλότερα επίπεδα μεγαλοπρεπούς ναρκισσισμού εμφάνιζαν ασθενέστερη (λιγότερο αρνητική) ERN, δηλαδή μειωμένη πρώιμη νευρωνική ευαισθησία στα λάθη.

Η δεύτερη μελέτη επιβεβαίωσε εννοιολογικά τα ευρήματα. Ακόμη και με ρητή εξωτερική ανατροφοδότηση, τα άτομα με υψηλότερο ναρκισσισμό εμφάνιζαν εξασθενημένη ERN. Η συσχέτιση παρατηρήθηκε τόσο στη διάσταση «θαυμασμού» όσο και στη «ανταγωνιστικότητας» του μεγαλοπρεπούς ναρκισσισμού, με ισχυρότερη επίδραση στη διάσταση του θαυμασμού.

Οι ερευνητές κατέληξαν ότι τα υψηλότερα επίπεδα ναρκισσισμού συνδέονται με μειωμένη νευρωνική ευαισθησία στα λάθη, υποστηρίζοντας το μεταγνωστικό μοντέλο του ναρκισσισμού. Η εξασθενημένη επεξεργασία λαθών ενδέχεται να αποτελεί μηχανισμό που δυσκολεύει τη διορθωτική μάθηση και επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων και τη συμπεριφορά σε διάφορα πλαίσια.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Τέλος, επισημαίνεται ότι το δείγμα αποτελούνταν κυρίως από λευκούς Βρετανούς φοιτητές, επομένως τα αποτελέσματα ενδέχεται να διαφέρουν σε άλλες δημογραφικές, πολιτισμικές ή ηλικιακές ομάδες.