Η σιωπηλή αποδυνάμωση των πολύτεκνων οικογενειών

Ιωαννίκιος Φάκας

Η Κύπρος δεν αντέχει άλλη απώλεια γεννήσεων και χρειάζεται στήριξη τώρα

Οι οικογένειες με πολλά παιδιά αποτελούν διαχρονικά τον βασικό πυλώνα αύξησης των γεννήσεων σε κάθε χώρα. Όταν οι γεννήσεις αυτές προέρχονται από γηγενείς οικογένειες, συμβάλλουν καθοριστικά και στην άμβλυνση του δημογραφικού προβλήματος. Στην Κύπρο, όμως, η πραγματικότητα των τελευταίων ετών δείχνει μια διαφορετική πορεία: τη σταδιακή αποδυνάμωση των πολύτεκνων οικογενειών μέσα από το ίδιο το θεσμικό πλαίσιο στήριξης.

Από το 2012 και μετά, η κρατική πολιτική για τις οικογένειες με παιδιά οδήγησε σε σημαντική μείωση των συνολικών δαπανών στήριξης, η οποία εκτιμάται περίπου στα 80 εκατομμύρια ευρώ ετησίως. Η μείωση αυτή προέκυψε με δύο τρόπους: πρώτον, μέσω της σχεδόν πλήρους στασιμότητας των ποσών επιδομάτων και παροχών για περισσότερο από μια δεκαετία και, δεύτερον, μέσω των αμετάβλητων εισοδηματικών ορίων, που στην πράξη περιόρισαν δραστικά τη διάρκεια ή ακόμη και την πρόσβαση πολλών οικογενειών στη στήριξη. Έτσι, η συνεχής στήριξη που παλαιότερα κάλυπτε μια οικογένεια από τη γέννηση του πρώτου παιδιού μέχρι και την ολοκλήρωση των σπουδών του τελευταίου αντικαταστάθηκε από μικρότερες περιόδους ή, σε αρκετές περιπτώσεις, από πλήρη αποκλεισμό.

Η εξέλιξη αυτή συνέβαλε ώστε η Κύπρος να καταγράφεται σήμερα στη τελευταία θέση πανευρωπαϊκά ως προς τη στήριξη οικογενειών με παιδιά, με χώρες όπως η Πολωνία να δαπανούν πολλαπλάσια ποσά ανά οικογένεια. Ταυτόχρονα, τα εισοδηματικά κριτήρια είχαν και μια έμμεση δημογραφική συνέπεια: οι οικογένειες που δεν πληρούν πλέον τα όρια είναι σε μεγάλο βαθμό κυπριακές, ενώ οικογένειες με μεταναστευτική βιογραφία διατηρούν σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό πρόσβαση στις παροχές. Το αποτέλεσμα είναι ορατό στα στοιχεία.

Οι πολύτεκνες κυπριακές οικογένειες που λάμβαναν στήριξη μειώθηκαν από 10.065 το 2012 σε 3.166 το 2024, δηλαδή μείωση περίπου 69%. Την ίδια περίοδο, οι πολύτεκνες οικογένειες αλλοδαπών αυξήθηκαν από 457 σε 839. Πρόκειται για μια σαφή μεταβολή που επηρεάζει άμεσα και τη σύνθεση των γεννήσεων στη χώρα.

Δεν μπορεί να αγνοείται το γεγονός ότι περίπου 1.000 πολύτεκνες οικογένειες παραμένουν σήμερα χωρίς ουσιαστική πρόσβαση στη στήριξη που αφορά τα παιδιά τους. Οι οικογένειες αυτές δεν είναι αριθμοί· είναι γονείς που εργάζονται, αγωνίζονται καθημερινά και προσπαθούν να εξασφαλίσουν ίσες ευκαιρίες για τα παιδιά τους χωρίς την αναγκαία κρατική στήριξη. Η αντίδρασή τους και η πρόθεση για κινητοποιήσεις είναι απολύτως δικαιολογημένη και θα πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως έκφραση αγωνίας και όχι ως υπερβολή.

Το τελευταίο διάστημα διατυπώνεται η άποψη ότι η σημερινή διακυβέρνηση έχει προχωρήσει σε σημαντικές παρεμβάσεις υπέρ των πολύτεκνων οικογενειών. Είναι γεγονός ότι έχουν ληφθεί μέτρα προς τη σωστή κατεύθυνση, τα οποία έσπασαν τη στασιμότητα που επικρατούσε τα προηγούμενα χρόνια. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η πρόσβαση στο επίδομα τέκνου για 29 οικογένειες με πέντε εξαρτώμενα παιδιά, η επαναφορά του 50% του επιδόματος σε περιπτώσεις που διακοπτόταν κατά τη φοίτηση των παιδιών, καθώς και φορολογικές ελαφρύνσεις για εξαρτώμενα τέκνα. Ωστόσο, η πραγματικότητα που βιώνουν εκατοντάδες πολύτεκνες οικογένειες δείχνει ότι η στήριξη παραμένει ελλιπής και η αποκατάσταση της αδικίας δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Τα μέτρα αυτά αποτελούν ένα πρώτο βήμα, όχι όμως τη λύση του προβλήματος, ούτε επαρκούν για να αναχαιτίσουν τη συνεχιζόμενη αποδυνάμωση των οικογενειών με πολλά παιδιά.

Η αποκατάσταση της πρόσβασης των περίπου 1.000 πολύτεκνων οικογενειών που σήμερα βρίσκονται εκτός στήριξης απαιτεί ένα σχετικά περιορισμένο δημοσιονομικό ποσό, που εκτιμάται γύρω στα 8 εκατομμύρια ευρώ ετησίως. Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία για το 2024, οι συνολικές δαπάνες επιδόματος τέκνου προς οικογένειες αλλοδαπών ανήλθαν περίπου στα 20 εκατομμύρια ευρώ. Η αναφορά αυτή δεν αφορά σύγκριση μεταξύ οικογενειών, αλλά αναδεικνύει το γεγονός ότι το απαιτούμενο ποσό για την αποκατάσταση μιας υφιστάμενης αδικίας είναι δημοσιονομικά απολύτως διαχειρίσιμο.

Αν υπάρχει η αντίληψη ότι τα υφιστάμενα μέτρα επαρκούν, τότε είναι πιθανό να μην αποτυπώνεται πλήρως η πραγματική κατάσταση που βιώνουν σήμερα πολλές πολύτεκνες οικογένειες. Η εμπειρία των ίδιων των γονέων δείχνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά στήριξης. Η λύση, όμως, δεν βρίσκεται στην αντιπαράθεση, αλλά στην ολοκλήρωση της πολιτικής ενίσχυσης, ώστε να αρθεί οριστικά μια αδικία που διαρκεί για περισσότερο από μια δεκαετία.

Το ζήτημα της στήριξης των πολύτεκνων οικογενειών δεν αφορά μόνο τις ίδιες τις οικογένειες. Έχει δύο διαστάσεις: την προσωπική, όπου οι γονείς καλούνται με πολλαπλές εργασίες και θυσίες να καλύψουν ανάγκες που θα έπρεπε να στηρίζονται θεσμικά, και τη συλλογική, που αφορά το δημογραφικό μέλλον της χώρας. Χωρίς ουσιαστική στήριξη, οι γεννήσεις μειώνονται. Και όταν μειώνονται οι γεννήσεις, οι συνέπειες αφορούν ολόκληρη την κοινωνία.

Η Κύπρος δεν αντέχει άλλη απώλεια γεννήσεων. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πολιτική στήριξης των οικογενειών με παιδιά, με ιδιαίτερη έμφαση στις πολύτεκνες οικογένειες που αποτελούν τον βασικό φορέα δημογραφικής ανανέωσης. Η ενίσχυση της οικογένειας δεν είναι κοινωνική δαπάνη· είναι επένδυση στο μέλλον της χώρας.