Σκοτεινή Τριάδα της προσωπικότητας: Ψυχοπαθολογίες με πολλά κοινά αλλά και διαφορές

Η ψυχοπάθεια και ο μακιαβελισμός θεωρούνται εδώ και χρόνια δύο πολύ παρόμοια χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Στην ψυχολογία συχνά περιγράφονται ως «δίδυμα αδέλφια», καθώς και τα δύο συνδέονται με χειριστική συμπεριφορά, έλλειψη ενσυναίσθησης και εκμετάλλευση των άλλων. Ωστόσο, μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Research in Personality δείχνει ότι, παρά τις ομοιότητές τους στις παραδοσιακές δοκιμασίες προσωπικότητας, στην καθημερινή ζωή λειτουργούν με πολύ διαφορετικό τρόπο.

Ο μακιαβελισμός και η ψυχοπάθεια αποτελούν δύο από τα τρία στοιχεία της λεγόμενης «Σκοτεινής Τριάδας» (Dark Triad) της προσωπικότητας, μαζί με τον ναρκισσισμό. Ο ναρκισσισμός χαρακτηρίζεται από υπερβολική αίσθηση ανωτερότητας και δικαιώματος. Ο μακιαβελισμός, που πήρε το όνομά του από τον Ιταλό πολιτικό φιλόσοφο Νικολό Μακιαβέλι, συνδέεται με στρατηγική χειραγώγηση, κυνική θεώρηση των ανθρώπων και μακροχρόνιο σχεδιασμό για την επίτευξη προσωπικών στόχων. Η ψυχοπάθεια, αντίθετα, χαρακτηρίζεται από παρορμητικότητα, αναζήτηση έντονων εμπειριών και έλλειψη ενοχών ή μεταμέλειας.

Για πολλά χρόνια οι ψυχολόγοι συζητούσαν αν ο μακιαβελισμός και η ψυχοπάθεια είναι πραγματικά διαφορετικά χαρακτηριστικά ή αν πρόκειται ουσιαστικά για την ίδια αντικοινωνική τάση με διαφορετικά ονόματα. Η σύγχυση αυτή είναι γνωστή ως «σφάλμα jangle», δηλαδή η λανθασμένη αντίληψη ότι δύο σχεδόν ταυτόσημες έννοιες είναι διαφορετικές μόνο επειδή φέρουν διαφορετικές ονομασίες.

Οι παραδοσιακές δοκιμασίες προσωπικότητας συχνά ενισχύουν αυτή την άποψη. Τα άτομα που συγκεντρώνουν υψηλή βαθμολογία στο μακιαβελισμό συνήθως εμφανίζουν υψηλές βαθμολογίες και στην ψυχοπάθεια. Ωστόσο, πειράματα σε εργαστηριακές συνθήκες έχουν δείξει σημαντικές διαφορές. Τα άτομα με έντονα μακιαβελικά χαρακτηριστικά είναι συνήθως υπομονετικά, ικανά να καθυστερούν την ανταμοιβή και να εξαπατούν χωρίς να γίνονται αντιληπτά. Αντίθετα, όσοι εμφανίζουν ψυχοπαθητικές τάσεις ενεργούν πιο παρορμητικά, παραβιάζουν κανόνες χωρίς προγραμματισμό και δυσκολεύονται να ακολουθήσουν μακροπρόθεσμες στρατηγικές.

Για να διερευνήσουν το ζήτημα, ερευνητές από την Πολωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες μελέτησαν 317 ενήλικες. Αντί να βασιστούν μόνο σε στατικές αξιολογήσεις προσωπικότητας, χρησιμοποίησαν μια μέθοδο παρακολούθησης της καθημερινής συμπεριφοράς. Οι συμμετέχοντες εγκατέστησαν μια ειδική εφαρμογή στο κινητό τους και για 30 συνεχόμενες ημέρες συμπλήρωναν κάθε βράδυ ένα σύντομο ερωτηματολόγιο σχετικά με τη συμπεριφορά τους κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Οι ερωτήσεις προσαρμόστηκαν από γνωστά τεστ προσωπικότητας. Για παράδειγμα, για τον μακιαβελισμό οι συμμετέχοντες αξιολογούσαν δηλώσεις όπως «κράτησα χαμηλό προφίλ για να πετύχω τον σκοπό μου» ή «απέφυγα μια σύγκρουση επειδή το άτομο αυτό μπορεί να μου φανεί χρήσιμο στο μέλλον». Για την ψυχοπάθεια αξιολογούσαν δηλώσεις όπως «βρέθηκα σε επικίνδυνη κατάσταση» ή «έχασα τον έλεγχο του εαυτού μου».

Όταν οι ερευνητές υπολόγισαν τους μέσους όρους των απαντήσεων σε βάθος 30 ημερών, τα αποτελέσματα ήταν παρόμοια με εκείνα των παραδοσιακών τεστ. Ο μακιαβελισμός και η ψυχοπάθεια εμφάνιζαν πάνω από 70% επικάλυψη, γεγονός που τους έκανε να φαίνονται σχεδόν ταυτόσημοι.

Η εικόνα όμως άλλαξε όταν αναλύθηκαν οι καθημερινές διακυμάνσεις της συμπεριφοράς. Σε αυτό το επίπεδο, η επικάλυψη των δύο χαρακτηριστικών μειώθηκε περίπου στο 16%. Τα στατιστικά μοντέλα έδειξαν ότι οι δύο καταστάσεις είναι σαφώς διακριτές στην καθημερινή ζωή. Ένα άτομο μπορεί να παρουσιάζει μια ιδιαίτερα «μακιαβελική» ημέρα χωρίς να εμφανίζει αντίστοιχα υψηλά επίπεδα ψυχοπαθητικής συμπεριφοράς.

Η μελέτη αποκάλυψε επίσης μια ενδιαφέρουσα μονόδρομη σχέση. Οι ημέρες κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες εμφάνιζαν αυξημένη στρατηγική και χειριστική συμπεριφορά προέβλεπαν μεγαλύτερη πιθανότητα παρορμητικής και αντικοινωνικής συμπεριφοράς την επόμενη ημέρα. Το αντίστροφο δεν ίσχυε. Η αύξηση ψυχοπαθητικών συμπεριφορών δεν οδηγούσε σε μεγαλύτερο μακιαβελισμό την επόμενη ημέρα.

Οι ερευνητές εξηγούν ότι ο μακιαβελισμός χαρακτηρίζεται από αυτοέλεγχο και υπολογισμό του κινδύνου. Τα άτομα με αυτά τα χαρακτηριστικά καταστέλλουν τις αντικοινωνικές παρορμήσεις τους όταν υπάρχει κίνδυνος τιμωρίας ή αποκάλυψης. Η ψυχοπάθεια, αντίθετα, συνδέεται με μειωμένο αυτοέλεγχο, απουσία φόβου και για τις συνέπειες.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι, παρόλο που οι δύο προσωπικότητες έχουν κοινές αντικοινωνικές ρίζες, εκφράζονται με εντελώς διαφορετικό τρόπο στην καθημερινότητα. Ο μακιαβελισμός βασίζεται στη στρατηγική αυτοσυγκράτηση και τον υπολογισμό, ενώ η ψυχοπάθεια χαρακτηρίζεται από άμεση και παρορμητική δράση. Συνεπώς, η αντιμετώπισή τους ως απολύτως ταυτόσημων φαινομένων παραβλέπει μια κρίσιμη διαφορά: τη στρατηγική σκέψη που αποτελεί το βασικό γνώρισμα του μακιαβελικού τρόπου λειτουργίας.