Από το Εργαστήριο στην Κοινωνία: Γιατί η Γυναικεία Ματιά αλλάζει την Επιστήμη

Της Δρος Μελίτας Μενελάου

Η 8η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, πέρα από μια ημέρα συμβολισμού είναι και μια ημέρα ευθύνης και αναγνώρισης της διαδρομής που έχει διανυθεί, αναλογιζόμενοι/ες τι απομένει να γίνει στην κοινωνία, στην εκπαίδευση, στην επιστήμη, στην τεχνλογία, κτλ.

Η επιστήμη δεν παράγεται σε κοινωνικό κενό, αλλά διαμορφώνεται μέσα από εμπειρίες, βιώματα, και ερωτήματα που γεννιούνται μέσα στην κοινωνία. Γι’ αυτό και η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην έρευνα και την καινοτομία δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δικαιοσύνης, αποτελεί ζήτημα ποιότητας της ίδιας της γνώσης. Η ιστορία το αποδεικνύει με λαμπρά παραδείγματα
: η Marie Curie άνοιξε δρόμους σε έναν χώρο σχεδόν απαγορευτικό για τις γυναίκες της εποχής της, ενώ η Rosalind Franklin συνέβαλε καθοριστικά στην κατανόηση της δομής του DNA, χωρίς να τύχει της αναγνώρισης που της αναλογούσε. Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι απλώς ιστορικές αφηγήσεις, αλλά μας υπενθυμίζουν ότι η επιστημονική πρόοδος προχώρησε, παρά τα εμπόδια που τέθηκαν στις γυναίκες.

Σήμερα, σε μια εποχή που η έρευνα στα προηγμένα υλικά, η ενεργειακή μετάβαση και οι τεχνολογίες αιχμής καθορίζουν το μέλλον μας, η ανάγκη για πολλαπλές οπτικές είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Η καινοτομία δεν γεννιέται σε περιβάλλοντα ομοιομορφίας. Γεννιέται εκεί όπου συνυπάρχουν διαφορετικές εμπειρίες, τρόποι σκέψης και προσεγγίσεις. Η γυναικεία ματιά στην επιστήμη δεν είναι ανταγωνιστική, είναι συμπληρωματική. Συχνά ενισχύει τη διεπιστημονικότητα, δίνει έμφαση στις κοινωνικές προεκτάσεις της τεχνολογίας και συμβάλλει στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ εργαστηρίου και κοινωνίας. Όταν, για παράδειγμα, επενδύουμε σε σύγχρονες ερευνητικές υποδομές όπως ένα σύστημα Vibrating Sample Magnetometer (VSM) (OPEN INFRA/0625/0032)**, ένα προηγμένο όργανο χαρακτηρισμού μαγνητικών υλικών, δεν επενδύουμε μόνο σε εξοπλισμό. Επενδύουμε στη δυνατότητα παραγωγής γνώσης που μπορεί να οδηγήσει σε εφαρμογές στην ενέργεια, στη βιοϊατρική, στη νανοτεχνολογία. Και αυτή η γνώση αποκτά πραγματικό νόημα όταν υπηρετεί ευρύτερες κοινωνικές ανάγκες.

Παράλληλα, η συζήτηση για την ισότητα δεν μπορεί να περιορίζεται σε αριθμητικούς δείκτες. Χρειάζεται να ανοίξει ο διάλογος για τις δομικές προκλήσεις, τα στερεότυπα που ξεκινούν από το σχολείο και τις ασυνείδητες προκαταλήψεις που επηρεάζουν την επαγγελματική εξέλιξη. Στο πρόσφατο συλλογικό τόμο «Έμφυλες Προσεγγίσεις στις Επιστήμες: Καθ’ οδόν προς μία Ισότιμη Σχέση», που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Hippasus, αναδεικνύεται ακριβώς αυτή η ανάγκη: να δούμε την επιστήμη μέσα από το πρίσμα της συμπερίληψης, όχι ως παραχώρηση αλλά ως στρατηγική ενίσχυσης της αριστείας. Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας μάς καλεί να μετατρέψουμε τον συμβολισμό σε πράξη. Να δημιουργήσουμε ακαδημαϊκά και ερευνητικά περιβάλλοντα που ενθαρρύνουν τα κορίτσια να οραματιστούν τον εαυτό τους ως μηχανικοί, φυσικοί, και ερευνήτριες. Να διαμορφώσουμε πολιτικές που στηρίζουν ουσιαστικά τη συμφιλίωση επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Να ενισχύσουμε τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη στις διαδικασίες εξέλιξης.

Η παρουσία των γυναικών στην επιστήμη δεν είναι συμβολική. Είναι καταλυτική. Κάθε φορά που μια ερευνήτρια ηγείται ενός εργαστηρίου, κάθε φορά που μια νέα επιστήμονας αξιοποιεί σύγχρονες υποδομές για να απαντήσει σε σύνθετα ερευνητικά ερωτήματα, κάθε φορά που η διαφορετικότητα μετατρέπεται σε πλεονέκτημα, η επιστήμη γίνεται πιο δημοκρατική και άρα πιο αποτελεσματική. Στις 8 Μαρτίου, ας θυμηθούμε ότι η καινοτομία δεν ανθίζει σε μονοφωνία. Αν θέλουμε βιώσιμες λύσεις για τις μεγάλες προκλήσεις της εποχής μας, η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών δεν είναι επιλογή. Είναι αναγκαιότητα. Η επιστήμη του μέλλοντος χρειάζεται όλες τις φωνές. Και η κοινωνία που επιδιώκουμε να οικοδομήσουμε περνά μέσα από τα εργαστήρια με τις γυναίκες παρούσες, ισότιμες και πρωταγωνίστριες.

(*) Χημικός Μηχανικός

Επίκουρη Καθηγήτρια

Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών και Επιστήμης και Μηχανικής Υλικών

Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου

**Ευχαριστίες για το Σύστημα VSM:

Το Έργο OPEN INFRA/0625/0032 με το ακρωνύμιο VSM χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας