Οι ψυχοπαθείς με εγκληματικές τάσεις δεν είναι τόσο αναγνωρίσιμοι όσο νομίζουμε

Στο ψυχολογικό θρίλερ του Netflix«The Beast in Me», μία συγγραφέας, την οποία υποδύεται η ClaireDanes, αναπτύσσει έντονη και εμμονική ενασχόληση με το γείτονά της (MatthewRhys), καθώς αρχίζει να πιστεύει ότι είναι δολοφόνος. Χωρίς να αποκαλυφθούν λεπτομέρειες της πλοκής, αξίζει να σημειωθεί ότι ο τίτλος της σειράς δεν είναι τυχαίος: Το «θηρίο» δεν αφορά μόνο τον ύποπτο γείτονα, αλλά και αυτό που μπορεί να κρύβεται μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Η ιδέα αυτή συνδέεται άμεσα με μια πρόσφατη επιστημονική μελέτη των Δρ PeterCastagna από το Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα και Δρ CharlotteKinkade από το KennesawStateUniversity, η οποία εξετάζει την ύπαρξη«λανθανόντων» ψυχοπαθητικών προφίλ στο γενικό πληθυσμό.

Ο όρος «λανθάνον» χρησιμοποιείται στη στατιστική για να περιγράψει χαρακτηριστικά που δεν είναι άμεσα ορατά, αλλά υποκρύπτονται κάτω από την επιφάνεια της συμπεριφοράς και της προσωπικότητας. Το βασικό ερώτημα της μελέτης είναι αν, πέρα από τις εμφανείς διαφορές μεταξύ ανθρώπων, υπάρχει ένα βαθύτερο ψυχολογικό υπόστρωμα ψυχοπαθητικών τάσεων που μπορεί να εμφανίζεται σε όλους σε διαφορετικό βαθμό.

Η παραδοσιακή έρευνα για την ψυχοπάθεια

Η πλειονότητα των προηγούμενων ερευνών πάνω στην ψυχοπάθεια βασίστηκε σε πληθυσμούς εγκληματιών και κρατουμένων. Μέσα από αυτές τις μελέτες εντοπίστηκαν τέσσερα βασικά λανθάνοντα προφίλ ψυχοπάθειας:

– το ψυχρό και χειριστικό προφίλ, που χαρακτηρίζεται από έλλειψη ενσυναίσθησης και τάση εξαπάτησης,

– το παρορμητικό-αντικοινωνικό προφίλ, που συνδέεται με ασταθή τρόπο ζωής και παραβατική συμπεριφορά,

– ο «πρωτότυπος» ψυχοπαθής, με υψηλά επίπεδα σε όλα τα χαρακτηριστικά,

– και ο γενικός παραβάτης, ο οποίος παρουσιάζει χαμηλά επίπεδα ψυχοπαθητικών γνωρισμάτων αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται στο σωφρονιστικό σύστημα.

Στη λαϊκή κουλτούρα, οι ψυχοπαθείς συχνά απεικονίζονται ως εύκολα αναγνωρίσιμοι εγκληματίες, κάτι που δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι τέτοια άτομα είναι σπάνια και ξεκάθαρα «διαφορετικά» από τον μέσο άνθρωπο.

Αυτό που κάνει τη μελέτη των Castagna και Kinkade να ξεχωρίζει είναι η χρήση μιας προσωποκεντρικής προσέγγισης. Αντί να εξετάσουν μεμονωμένα χαρακτηριστικά, οι ερευνητές μελέτησαν συνολικά προφίλ προσωπικότητας, προσπαθώντας να ομαδοποιήσουν άτομα με παρόμοιες ψυχολογικές δομές. Με αυτόν τον τρόπο, επιδίωξαν να εντοπίσουν αν τα ίδια ψυχοπαθητικά μοτίβα που εμφανίζονται στους εγκληματίες υπάρχουν και σε ανθρώπους χωρίς ποινικό ιστορικό.

Ο «συνηθισμένος» ψυχοπαθής

Στη μελέτη συμμετείχαν 446 ενήλικες, με μέσο όρο ηλικίας τα 46 έτη. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια που μετρούσαν ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, παρορμητικότητα, κίνητρα, άγχος, κατάθλιψη και βασικές διαστάσεις προσωπικότητας σύμφωνα με το Μοντέλο των Πέντε Παραγόντων.

Παραδείγματα δηλώσεων που αξιολογούσαν την ψυχοπάθεια περιλάμβαναν φράσεις όπως:

«Μερικές φορές χρειάζεται να προσποιείσαι ότι συμπαθείς κάποιον για να πάρεις αυτό που θέλεις»...

«Δεν νιώθω ενοχές όταν πληγώνω άλλους»...

«Έχω κάνει επικίνδυνα πράγματα απλώς για τη συγκίνηση»...

ή «Μερικές φορές κουβαλάω όπλο για να προστατευτώ»...

Οι ερευνητές αξιολόγησαν επίσης την παρορμητικότητα μέσω συμπεριφορών όπως το να ενεργεί κανείς χωρίς σκέψη όταν είναι συναισθηματικά φορτισμένος, το να χάνει τον έλεγχο σε έντονα θετικά συναισθήματα, η έλλειψη επιμονής, η απουσία σχεδιασμού και η αναζήτηση έντονων εμπειριών. Αυτές οι διαστάσεις δείχνουν ότι η ψυχοπάθεια δεν είναι μόνο θέμα στάσεων και συναισθημάτων, αλλά συνδέεται άμεσα με συμπεριφορές που μπορούν να οδηγήσουν σε προβλήματα.

Αποτελέσματα και ερμηνεία

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα ίδια τέσσερα προφίλ που είχαν εντοπιστεί σε πληθυσμούς κρατουμένων εμφανίστηκαν και στον γενικό πληθυσμό. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα προφίλ του παρορμητικού-αντικοινωνικού τύπου και του ψυχρού αλλά μη αντικοινωνικού τύπου. Τα άτομα αυτά εμφάνιζαν αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και νευρωτισμού, γεγονός που υποδηλώνει ότι συχνά βιώνουν εσωτερική δυσφορία και δεν είναι απαραίτητα άνετα με τις τάσεις τους.

Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι παρόμοιοι υποτύποι ψυχοπάθειας μπορούν να παρατηρηθούν τόσο στον γενικό πληθυσμό όσο και σε εγκληματολογικά ή ψυχιατρικά δείγματα.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την καθημερινή ζωή

Οι ψυχοπαθείς εγκληματίες ίσως δεν είναι τόσο εξαιρετικές περιπτώσεις όσο νομίζουμε. Πιθανόν να έχουν υψηλότερες βαθμολογίες σε αυτά τα χαρακτηριστικά ή απλώς να ήταν λιγότερο τυχεροί και να συνελήφθησαν. Το σημαντικότερο μήνυμα της μελέτης, όμως, είναι πρακτικό: η ψυχρότητα, η χειριστικότητα και η παρορμητικότητα μπορούν να λειτουργήσουν ως προειδοποιητικά σημάδια στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Συνολικά, η προσεκτική παρατήρηση της συνολικής προσωπικότητας ενός ανθρώπου -και όχι μεμονωμένων «περίεργων» στοιχείων-μπορεί να μας βοηθήσει να προστατευτούμε από συναισθηματική ή άλλη βλάβη, χωρίς να οδηγούμαστε σε βιαστικές και άδικες κρίσεις.