Δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση: Μία διαταραχή που λίγοι γνωρίζουν

Η ονειροπόληση αποτελεί μια φυσιολογική και συχνά ωφέλιμη λειτουργία του ανθρώπινου νου. Μπορεί να ενισχύσει τη δημιουργικότητα, την ενσυναίσθηση, τη συναισθηματική ρύθμιση και να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της πλήξης. Ωστόσο, για ορισμένους ανθρώπους η ονειροπόληση ξεπερνά τα φυσιολογικά όρια και μετατρέπεται σε μια κατάσταση γνωστή ως «δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση» (Maladaptive Daydreaming – MD).

Σύμφωνα με τον ψυχίατρο και ερευνητή Κόλιν Ρος, τα άτομα με MD αφιερώνουν συχνά πάνω από το μισό της ημέρας τους σε περίπλοκες φανταστικές ιστορίες με χαρακτήρες, πλοκή και εξέλιξη που μπορεί να διαρκούν για χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες. Σε ακραίες περιπτώσεις, η ονειροπόληση μπορεί να καταλαμβάνει έως και 12 ώρες ημερησίως. Παρότι οι φαντασιώσεις αυτές μπορεί να είναι ευχάριστες και συναρπαστικές, η υπερβολική ενασχόληση μαζί τους δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στην καθημερινή λειτουργικότητα και προκαλεί έντονη ψυχική δυσφορία. Υπολογίζεται ότι το φαινόμενο επηρεάζει περίπου το 2-4% των ενηλίκων.

Η βασική διαφορά ανάμεσα στη φυσιολογική και τη δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση είναι ο βαθμός ελέγχου. Στην πρώτη περίπτωση το άτομο επιλέγει πότε θα ονειροπολήσει. Στη δεύτερη, η φαντασία αποκτά καταναγκαστικό χαρακτήρα και αρχίζει να ελέγχει το άτομο. Όπως εξηγεί ο καθηγητής κλινικής ψυχολογίας Έλι Σόμερ, ο οποίος εισήγαγε τον όρο, το πρόβλημα εμφανίζεται όταν «ο άνθρωπος δεν ελέγχει πλέον τη φαντασία του, αλλά η φαντασία ελέγχει εκείνον».

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Κάιλα Μπόρχερντς. Από μικρή δημιουργούσε φανταστικούς κόσμους στο μυαλό της, όμως η συνήθεια εντάθηκε όταν άλλαξε σχολείο και δέχθηκε πειράγματα για την προφορά της. Οι ιστορίες έγιναν ένα ασφαλές καταφύγιο όπου ένιωθε αποδοχή. Με τα χρόνια, όμως, η ονειροπόληση μετατράπηκε σε ισχυρή παρόρμηση που μπορούσε να διαρκεί ώρες, παρόμοια με μια εξάρτηση.

Πολλοί άνθρωποι με MD χρησιμοποιούν μουσική ή επαναλαμβανόμενες κινήσεις, όπως περπάτημα πάνω-κάτω ή κούνημα του σώματος, για να διατηρούν τη συγκέντρωσή τους στις φαντασιώσεις. Περίπου το 80% εμφανίζει τέτοιες ασυνείδητες συμπεριφορές. Η Μπόρχερντς περνούσε ώρες κάνοντας πατίνια ή χτυπώντας μια μπάλα στον τοίχο ενώ βυθιζόταν στις ιστορίες της.

Η υπερβολική ενασχόληση με τον εσωτερικό κόσμο συχνά οδηγεί σε κοινωνική απομόνωση. Οι πάσχοντες αποφεύγουν κοινωνικές δραστηριότητες, νιώθουν ενοχές για τον χαμένο χρόνο και εγκλωβίζονται σε έναν φαύλο κύκλο ντροπής και απομάκρυνσης από τους άλλους. Επιπλέον, οι φαντασιώσεις μπορούν να μειώσουν τα κίνητρα για πραγματικά επιτεύγματα. Η Μπόρχερντς παραδέχεται ότι δεν επιδίωκε επαγγελμακή εξέλιξη, καθώς μπορούσε να βιώνει την επιτυχία μέσα από τη φαντασία της χωρίς καμία προσπάθεια.

Η κλινική ψυχολόγος Γουάντα Φίσερα εξηγεί ότι η MD συχνά καλύπτει ανεκπλήρωτες συναισθηματικές ανάγκες. Στις φαντασιώσεις τους, οι άνθρωποι νιώθουν αγαπητοί, επιτυχημένοι ή ηρωικοί. Η Μαρία, μια γυναίκα που αντιμετώπιζε το πρόβλημα, φανταζόταν συχνά ότι βρισκόταν πάνω σε σκηνή και λάμβανε αναγνώριση και θαυμασμό. Ως παιδί ένιωθε μοναξιά και χρησιμοποιούσε τη μουσική και τις επαναλαμβανόμενες κινήσεις για να διευκολύνει την ονειροπόληση. Η κατάσταση επηρέαζε αρνητικά τη μελέτη της και συχνά οι άλλοι θεωρούσαν λανθασμένα ότι ήταν απλώς τεμπέλα.

Η έρευνα έχει συνδέσει τη δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση με διάφορους παράγοντες κινδύνου, όπως παιδικά τραύματα, συναισθηματική παραμέληση, προβλήματα προσκόλλησης και μοναξιά. Επίσης, εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα με αυτισμό, ΔΕΠΥ, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, κατάθλιψη ή άγχος. Παρότι υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά με αυτές τις διαταραχές, ο Σόμερ τονίζει ότι η MD αποτελεί ξεχωριστό φαινόμενο, επειδή επικεντρώνεται στην απορρόφηση από σύνθετες αφηγηματικές φαντασιώσεις και στην έντονη συναισθηματική επένδυση στον εσωτερικό κόσμο.

Οι ειδικοί θεωρούν ότι η MD ξεκινά συνήθως ως μηχανισμός αντιμετώπισης δυσκολιών, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις εξελίσσεται σε χρόνια και καταναγκαστική μορφή ψυχικής λειτουργίας. Παρότι δεν αναγνωρίζεται ακόμη επίσημα από τα βασικά διεθνή διαγνωστικά εγχειρίδια, οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν ότι η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει σημαντικά.

Στόχος της θεραπείας δεν είναι η εξάλειψη της φαντασίας, αλλά η αποκατάσταση του ελέγχου. Προτείνονται η καταγραφή των επεισοδίων ονειροπόλησης, η αναγνώριση των ερεθισμάτων που τα προκαλούν, η εξάσκηση της ενσυνειδητότητας (mindfulness) και η αντικατάσταση της συνήθειας με δημιουργικές δραστηριότητες ή χόμπι.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Η Μαρία βρήκε διέξοδο στη συγγραφή, μετατρέποντας τις ιστορίες της σε κείμενα. Η Μπόρχερντς κατάφερε επίσης να αποκτήσει ξανά υγιή σχέση με τη φαντασία της. Όπως τονίζει, το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη ιστοριών στο μυαλό μας, αλλά η εξάρτηση από αυτές. Αυτή ακριβώς είναι η κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στη δημιουργική ονειροπόληση και στη δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση.