Παχυσαρκία: Ζήτημα θέλησης ή αποτέλεσμα βιολογίας και περιβάλλοντος;
08 Ιανουαρίου 2026, 07:00
«Οι παχύσαρκοι άνθρωποι απλώς χρειάζονται περισσότερη αυτοσυγκράτηση», «είναι θέμα προσωπικής ευθύνης». Αυτές είναι μερικές από τις εκατοντάδες αντιδράσεις που συχνά συνοδεύουν άρθρα σχετικά με την απώλεια βάρους. Η άποψη ότι η παχυσαρκία είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα έλλειψης θέλησης παραμένει ιδιαίτερα διαδεδομένη, ακόμη και μεταξύ επαγγελματιών υγείας. Επιπροσθέτως, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Lancet, 8 στους 10 ανθρώπους σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΗΠΑ και η Αυστραλία πιστεύουν ότι η παχυσαρκία θα μπορούσε να προληφθεί πλήρως μόνο με αλλαγές στον τρόπο ζωής. Ωστόσο, ειδικοί που εργάζονται επί δεκαετίες με υπέρβαρους και παχύσαρκους ασθενείς θεωρούν αυτή την αντίληψη υπεραπλουστευμένη.
Όπως τονίζει η διαιτολόγος Bini Suresh, πολλοί ασθενείς της είναι ιδιαίτερα ενημερωμένοι και προσπαθούν συστηματικά, αλλά εξακολουθούν να δυσκολεύονται να χάσουν βάρος. Αντίστοιχα, η Dr Kim Boyd από το WeightWatchers υποστηρίζει ότι όροι όπως «θέληση» και «αυτοέλεγχος» δεν αποτυπώνουν την πραγματική πολυπλοκότητα της παχυσαρκίας, η οποία είναι μια χρόνια και πολυπαραγοντική κατάσταση.
Η βιολογία παίζει καθοριστικό ρόλο
Σύμφωνα με την καθηγήτρια SadafFarooqi, ενδοκρινολόγο και επικεφαλής της Μελέτης Γενετικής της Παχυσαρκίας στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, το σωματικό βάρος επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από γενετικούς παράγοντες. Ορισμένα γονίδια ρυθμίζουν τα εγκεφαλικά κυκλώματα που ελέγχουν την πείνα και τον κορεσμό. Μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια μπορεί να κάνουν ορισμένα άτομα να νιώθουν πιο πεινασμένα και λιγότερο χορτάτα μετά το φαγητό.
Ένα από τα πιο σημαντικά γονίδια που έχουν ταυτοποιηθεί μέχρι σήμερα είναι το MC4R, του οποίου μεταλλάξεις φέρει περίπου το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού. Άλλα γονίδια επηρεάζουν τον μεταβολισμό, δηλαδή το πόσο γρήγορα καίμε ενέργεια. Αυτό σημαίνει ότι δύο άτομα που καταναλώνουν την ίδια ποσότητα τροφής ή γυμνάζονται εξίσου μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα στο βάρος τους. Εκτιμάται ότι χιλιάδες γονίδια επηρεάζουν το βάρος, αν και μόνο λίγα έχουν μελετηθεί σε βάθος μέχρι σήμερα.
Το «σημείο ρύθμισης» και το φαινόμενο του yo-yo
Ο βαριατρικός χειρουργός AndrewJenkinson εξηγεί ότι ο εγκέφαλος κάθε ανθρώπου έχει ένα «σημείο ρύθμισης» βάρους, το οποίο θεωρεί φυσιολογικό, ανεξάρτητα από το αν είναι υγιές. Το σημείο αυτό καθορίζεται από τη γενετική, αλλά και από παράγοντες όπως το περιβάλλον τροφής, το άγχος και ο ύπνος. Όταν το βάρος πέφτει κάτω από αυτό το επίπεδο, ο οργανισμός αντιδρά αυξάνοντας την πείνα και μειώνοντας τον μεταβολισμό, όπως ακριβώς ένας θερμοστάτης αυξάνει τη θέρμανση όταν πέφτει η θερμοκρασία.
Αυτό εξηγεί γιατί οι δίαιτες συχνά αποτυγχάνουν μακροπρόθεσμα. Η απώλεια βάρους εκλαμβάνεται από τον οργανισμό ως απειλή επιβίωσης, ενεργοποιώντας ισχυρά σήματα πείνας που είναι εξαιρετικά δύσκολο να αγνοηθούν. Κεντρικό ρόλο παίζει η ορμόνη λεπτίνη, η οποία φυσιολογικά ενημερώνει τον εγκέφαλο για τα ενεργειακά αποθέματα του σώματος. Σε περιβάλλοντα με υψηλή κατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων και αυξημένα επίπεδα ινσουλίνης, αυτό το σύστημα συχνά δυσλειτουργεί.
Παρόλα αυτά, το σημείο ρύθμισης δεν είναι απόλυτα σταθερό. Μακροχρόνιες αλλαγές στον τρόπο ζωής, καλύτερος ύπνος, μείωση του στρες και σταθερές υγιεινές συνήθειες μπορούν σταδιακά να το μετατοπίσουν.
Η ραγδαία αύξηση της παχυσαρκίας δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τη βιολογία, καθώς τα γονίδιά μας δεν έχουν αλλάξει. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πάνω από το 60% των ενηλίκων είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι. Οι ειδικοί αποδίδουν την τάση αυτή σε ένα «παχυσαρκογόνο περιβάλλον», με άφθονα φθηνά, θερμιδογόνα, υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, επιθετική διαφήμιση, μεγαλύτερες μερίδες και περιορισμένες ευκαιρίες φυσικής δραστηριότητας.
Παρά τις κυβερνητικές παρεμβάσεις, όπως οι περιορισμοί στη διαφήμιση ανθυγιεινών τροφίμων, πολλοί θεωρούν ότι αυτά τα μέτρα δεν αρκούν. Επιπλέον, τα πιο υγιεινά τρόφιμα συχνά κοστίζουν περισσότερο, καθιστώντας τις σωστές επιλογές δυσκολότερες για οικογένειες με περιορισμένο εισόδημα.
Προσωπική ευθύνη ή συλλογική λύση;
Η συζήτηση για το ποιος φέρει την ευθύνη παραμένει έντονη. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η παχυσαρκία είναι ατομικό ζήτημα και ότι η κρατική παρέμβαση περιορίζει τις προσωπικές ελευθερίες. Άλλοι, όμως, επισημαίνουν ότι η έμφαση αποκλειστικά στη θέληση οδηγεί σε στιγματισμό και αγνοεί τις επιστημονικές αποδείξεις.
Όπως καταλήγουν πολλοί ειδικοί, η θέληση παίζει ρόλο, αλλά αποτελεί μόνο ένα κομμάτι ενός πολύπλοκου παζλ. Η κατανόηση της βιολογίας, του περιβάλλοντος και των κοινωνικών παραγόντων επιτρέπει μια πιο συμπονετική και αποτελεσματική προσέγγιση, αυξάνοντας τις πιθανότητες μακροχρόνιας επιτυχίας στη διαχείριση του βάρους.
