Νομοθετικά κενά στην αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους

Στο μικροσκόπιο της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων τέθηκε η ρητορική μίσους στο διαδίκτυο, με τη συζήτηση να αναδεικνύει αδυναμίες στην καταγραφή των περιστατικών, πρακτικές δυσκολίες στη διερεύνηση ψεύτικων λογαριασμών, ζητήματα συνεργασίας με τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες, αλλά και την ανάγκη εξεύρεσης ισορροπίας μεταξύ της αντιμετώπισης παράνομου περιεχομένου και της προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης.

Στοιχεία που παρουσιάστηκαν για το 2024, καταγράφουν 54 περιστατικά που διερευνήθηκαν από την Αστυνομία, 30 υποθέσεις που οδηγήθηκαν ενώπιον δικαστηρίων και δύο καταδίκες.

Ο Πρόεδρος της Επιτροπής Χρίστος Χριστοφίδης έθεσε ως βασικό πρόβλημα την απουσία ενός ενιαίου και μετρήσιμου μηχανισμού που να καλύπτει όλη την πορεία μιας υπόθεσης, από την πρόληψη και την καταγγελία μέχρι τη διερεύνηση, τη δίωξη και τη λογοδοσία.

Παράλληλα, παρουσιάστηκαν στοιχεία ευρωπαϊκής παρακολούθησης ελληνόγλωσσου διαδικτυακού περιεχομένου, στα οποία σε επιλεγμένα εικοσιτετράωρα καταγράφηκαν περισσότερες από 1.000 αναφορές μίσους.

Από αυτές, το 48% συνδεόταν με ναζιστικό περιεχόμενο, το 21% με άρνηση ή διαστρέβλωση του Ολοκαυτώματος και το 11% με αντιΛΟΑΤΚΙ περιεχόμενο. Ο κ. Χριστοφίδης διευκρίνισε ότι το δείγμα δεν αφορούσε αποκλειστικά την Κύπρο, αλλά το ευρύτερο ελληνόγλωσσο διαδικτυακό περιβάλλον.

Τι προβλέπει το υφιστάμενο πλαίσιο

Στη συζήτηση έγινε αναφορά και στα νομοθετικά εργαλεία που υπάρχουν σήμερα.

Σύμφωνα με όσα καταγράφηκαν ενώπιον της Επιτροπής, ο Ν.134(I)/2011 ποινικοποιεί τη δημόσια και εκ προθέσεως υποκίνηση σε βία ή μίσος για λόγους φυλής, χρώματος, θρησκείας, καταγωγής ή εθνικής και εθνοτικής προέλευσης, ενώ μετά την τροποποίηση του 2026 προστέθηκαν η ηλικία και η αναπηρία.

Για σχετικές παραβάσεις προβλέπονται ποινές φυλάκισης μέχρι πέντε έτη ή πρόστιμο μέχρι €10.000.

Όπως αναφέρθηκε, πρόσθετα εργαλεία παρέχει και ο Ποινικός Κώδικας, ενώ βασική αδυναμία παραμένει η απουσία ενός συστήματος που να επιτρέπει την ενιαία καταγραφή, την κατηγοριοποίηση και την παρακολούθηση των υποθέσεων μέχρι την τελική τους έκβαση.

Δ. Γεωργιάδης: «Σοβαρό κενό» στην αντιμετώπιση των fake accounts

Στις πρακτικές δυσκολίες διερεύνησης ψεύτικων λογαριασμών επικεντρώθηκε ο βουλευτής του ΔΗΣΥ Δήμος Γεωργιάδης, εκφράζοντας ανησυχία για την έκθεση των πολιτών απέναντι σε λογαριασμούς των οποίων οι διαχειριστές είναι δύσκολο να εντοπιστούν.

«Με ιδιαίτερη ανησυχία διαπιστώσαμε ότι οι πολίτες μας είναι ευάλωτοι και ουσιαστικά εκτεθειμένοι στον κίνδυνο των fake accounts», ανέφερε, κάνοντας λόγο για «σοβαρό κενό στην πρακτική αντιμετώπιση».

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην πολύπλοκη διαδικασία που απαιτείται για τη διαβίβαση αιτημάτων προς διαδικτυακές πλατφόρμες του εξωτερικού.

«Ένα ζήτημα, για να εξεταστεί από την Κυπριακή Αστυνομία, πρέπει να πάει στην Αμερική και να επιστρέψει», είπε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι η αδυναμία άμεσης συνεργασίας με τις πλατφόρμες αποτελεί βασικό εμπόδιο.

Ο κ. Γεωργιάδης έθεσε επίσης το ερώτημα κατά πόσο μπορεί ένας ψεύτικος λογαριασμός που χρησιμοποιείται για παράνομη ρητορική μίσους να επικαλείται την ελευθερία του λόγου.

«Κατά πόσον μπορούμε να επιτρέψουμε στη ρητορική μίσους και στα fake accounts, στους ψεύτικους λογαριασμούς, να προστατεύονται πίσω από την ελευθερία του λόγου και να διοχετεύουν στην κοινωνία μας τόσο μίσος;», διερωτήθηκε.

Έθεσε ακόμη την πτυχή της αλγοριθμικής ενίσχυσης περιεχομένου, σημειώνοντας ότι πρέπει να εξεταστεί κατά πόσο οι ίδιες οι πλατφόρμες ενισχύουν μέσω των συστημάτων τους περιεχόμενο ρητορικής μίσους.

Σε ό,τι αφορά ενδεχόμενες νομοθετικές αλλαγές, υπογράμμισε ότι «οι προτάσεις νόμου, δυστυχώς, όταν υπάρχει πρόβλημα πρακτικότητας δεν μπορούν να λύσουν τα ζητήματα», χαρακτηρίζοντας το πρόβλημα πανευρωπαϊκό.

Παράλληλα, τάχθηκε υπέρ της εξέτασης αυστηρότερων διαδικασιών για περιπτώσεις fake accounts που συνδέονται με παράνομες ενέργειες, ώστε το νομοθετικό πλαίσιο να λειτουργεί και αποτρεπτικά.

Α. Ιωάννου: Εθνικός μηχανισμός και αρχείο υποθέσεων

Για σοβαρά κενά στη νομοθεσία, στα διαθέσιμα πρακτικά εργαλεία και στη στελέχωση των αρμόδιων αρχών έκανε λόγο η βουλεύτρια του ΑΚΕΛ Αργεντούλα Ιωάννου.

Όπως είπε, από τις τοποθετήσεις της Αρχής Ραδιοτηλεόρασης, του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου και άλλων αρμόδιων φορέων «έχει διαφανεί να υπάρχουν σοβαρά κενά τόσο στη νομοθεσία όσο και στα πρακτικά εργαλεία, στη στελέχωση που έχουν οι αρμόδιες αρχές».

Κατά τη θέση της, το ΑΚΕΛ θα αξιοποιήσει τις εισηγήσεις των αρμόδιων φορέων προτού προχωρήσει σε συγκεκριμένες νομοθετικές προτάσεις.

Μεταξύ των εισηγήσεων που έθεσε είναι η δημιουργία εθνικού μηχανισμού παρακολούθησης των υποθέσεων και η σύσταση κεντρικού αρχείου, ώστε να είναι γνωστή η πορεία και η έκβαση των περιστατικών.

«Θα πρέπει να συσταθεί ένας εθνικός μηχανισμός παρακολούθησης των υποθέσεων, σύστασης αρχείου των υποθέσεων για να δούμε προς τα πού πάμε, αλλά και να δώσουμε επαρκή εργαλεία ώστε να μπορούν να καταχωρούνται και ιδιωτικές ποινικές υποθέσεις», ανέφερε.

Η κ. Ιωάννου ξεκαθάρισε ότι πριν από οποιαδήποτε κατάθεση προτάσεων νόμου θα αναμένονται οι γραπτές εισηγήσεις των εμπλεκόμενων φορέων, ώστε να εντοπιστούν συγκεκριμένα τα σημεία όπου απαιτούνται αλλαγές.

«Κάρτα Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο ψηφιακό πεδίο»

Αναφορά έκανε και στην υπό διαμόρφωση πρωτοβουλία για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο ψηφιακό περιβάλλον.

Σύμφωνα με την κ. Ιωάννου, η προσπάθεια βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία συγκρότησης, με προσανατολισμό προς τη δημιουργία μίας «Κάρτας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο ψηφιακό πεδίο», ενώ ενδιαφέρον για συμμετοχή έχει ήδη εκδηλωθεί από ακαδημαϊκούς και άλλους φορείς.

Στις σκέψεις που έθεσε περιλαμβάνεται επίσης η δυνατότητα αφαίρεσης παράνομου ή ρατσιστικού περιεχομένου μέχρι την ολοκλήρωση της διερεύνησης μιας υπόθεσης.

«Θα εξετάσουμε επίσης το ενδεχόμενο εργαλείο της απομάκρυνσης, της διαγραφής, της αφαίρεσης ενός τέτοιου ρατσιστικού σχολίου μέχρι τη διερεύνηση της υπόθεσης και να δούμε ποια θα καταστήσουμε ως αρμόδια αρχή να μπορεί να το κάνει αυτό», ανέφερε.

Παράλληλα, αναφέρθηκε σε εισήγηση του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου για τη δυνατότητα ιδιωτικών ποινικών υποθέσεων σε περιπτώσεις όπου είναι γνωστό το πρόσωπο πίσω από το επίμαχο περιεχόμενο.

Όπως εξήγησε, η δυνατότητα αυτή θα μπορούσε να λειτουργήσει και αποτρεπτικά, καθώς «πάντοτε μία ποινική διαδικασία λειτουργεί και αποτρεπτικά προς υπόλοιπους ενδεχόμενους παραβάτες».

Λ. Δρουσιώτου: «Η πολιτεία πρέπει να δρα και όχι να παρακολουθεί»

Τη δημιουργία ενός λειτουργικού εθνικού μηχανισμού με σαφείς αρμοδιότητες ζήτησε και η βουλεύτρια του Κινήματος Άλμα Λίτσα Δρουσιώτου.

«Η ρητορική μίσους δεν είναι απλώς λόγια στο διαδίκτυο. Η ρητορική μίσους πληγώνει, στοχοποιεί και διχάζει την κοινωνία», ανέφερε.

Κατά την ίδια, παρά την ύπαρξη του Digital Services Act και μηχανισμών καταγγελιών, η αντιμετώπιση του προβλήματος παραμένει ανεπαρκής.

Για τον λόγο αυτό ζήτησε «τον κεντρικό συντονισμό ενός λειτουργικού εθνικού μηχανισμού με σαφείς αρμοδιότητες, πρόληψη, ενημέρωση, εκπαίδευση, άμεση διαχείριση καταγγελιών και λογοδοσία».

Η κ. Δρουσιώτου έδωσε ιδιαίτερη έμφαση και στην προστασία της ελευθερίας της έκφρασης, σημειώνοντας ότι οποιαδήποτε παρέμβαση πρέπει να περιορίζεται στις παράνομες μορφές ρητορικής μίσους.

«Κάθε παρέμβαση οφείλει να είναι αναγκαία και αναλογική και να αφορά μόνο παράνομες μορφές ρητορικής μίσους, όχι διαφορετικές απόψεις ή άσκηση κριτικής», είπε.

«Το ζητούμενο είναι ένα κράτος που προλαμβάνει, προστατεύει και παρεμβαίνει έγκαιρα όταν παραβιάζονται τα όρια του νόμου. Γιατί απέναντι στην παράνομη ρητορική μίσους η πολιτεία πρέπει να δρα και όχι να παρακολουθεί», κατέληξε.

Ν. Κωνσταντινίδου: «Χρειαζόμαστε νομοθεσία, θεσμούς, κανόνες και παιδεία»

Στην ανάγκη να αποσαφηνιστεί το όριο ανάμεσα στη ρητορική μίσους και την ελευθερία της έκφρασης επικεντρώθηκε η βουλεύτρια της Άμεσης Δημοκρατίας Νταϊάνα Κωνσταντινίδου.

«Δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός στο τι σημαίνει η ρητορική μίσους ούτε και έχει νομοθετηθεί. Επομένως, το τι είναι η ρητορική μίσους και πού ακριβώς χαράσσουμε τη γραμμή της ρητορικής μίσους και της ελευθερίας του λόγου παραμένει ακόμα ένα ζήτημα που δεν έχουμε καθορίσει», ανέφερε.

Η ίδια έφερε ως παράδειγμα στην Επιτροπή σχόλιο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που, όπως είπε, απευθυνόταν στον Πρόεδρο της Άμεσης Δημοκρατίας και περιείχε προτροπή αυτοκτονίας.

«Δεν μιλούμε απλώς για μία διαφωνία εδώ. Μιλούμε για μία παρότρυνση προς αυτοκτονία», είπε, αναφέροντας ότι το σχόλιο είχε λάβει 24 likes.

Η κ. Κωνσταντινίδου υπογράμμισε ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στους πολιτικούς.

«Δεν είναι οι πολιτικοί μόνο που δέχονται τέτοια σχόλια, αλλά και τα άτομα στην καθημερινότητα, τα παιδιά μας, οι έφηβοί μας», σημείωσε.

«Χρειαζόμαστε άμεσα νομοθεσία, χρειαζόμαστε θεσμούς, χρειαζόμαστε κανόνες στις πλατφόρμες και, πάνω απ’ όλα, χρειαζόμαστε παιδεία», πρόσθεσε.

Trusted Flaggers και Digital Services Act

Στη συνεδρία έγινε ιδιαίτερη αναφορά και στον μηχανισμό των Trusted Flaggers που προβλέπεται από το Digital Services Act.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι οι αναφορές παράνομου περιεχομένου που υποβάλλονται από αναγνωρισμένους Trusted Flaggers πρέπει να τυγχάνουν προτεραιότητας από τις διαδικτυακές πλατφόρμες και να εξετάζονται χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση.

Η Αρχή Ραδιοτηλεόρασης και Ψηφιακών Υπηρεσιών διαθέτει ήδη διαδικασία αίτησης για την αναγνώριση φορέων ως αξιόπιστων πηγών επισήμανσης παράνομου περιεχομένου.

Η κ. Κωνσταντινίδου χαρακτήρισε την εξέλιξη θετικό βήμα, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι δεν αρκεί από μόνη της για τη μακροχρόνια αντιμετώπιση του φαινομένου.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Οι τοποθετήσεις των βουλευτών συγκλίνουν στην ανάγκη αποτελεσματικότερης αντιμετώπισης των παράνομων μορφών ρητορικής μίσους, αλλά αναδεικνύουν διαφορετικές πτυχές του προβλήματος: από την πρακτική αδυναμία εντοπισμού fake accounts και τη συνεργασία με τις πλατφόρμες, μέχρι τη δημιουργία εθνικού μηχανισμού, την ενίσχυση των διαθέσιμων νομικών εργαλείων και την προστασία της ελευθερίας της έκφρασης.

Η συζήτηση αναμένεται να συνεχιστεί στην Επιτροπή, καθώς αναμένονται και πρόσθετες εισηγήσεις από τους αρμόδιους φορείς.

Του Λοΐζου Ττοφαλλή