Φόβος: Άλλοτε μάς παραλύει κι άλλοτε μάς γοητεύει

Ο τρόπος που ο φόβος γοητεύει τον άνθρωπο αποτελεί διαχρονικό μυστήριο. Από ιστορίες φαντασμάτων γύρω απ’ τη φωτιά μέχρι ταινίες τρόμου στο σινεμά, πολλοί αναζητούν συνειδητά εμπειρίες που τους τρομάζουν. Αν και ο φόβος είναι δυσάρεστος, φαίνεται πως προσφέρει μια παράξενη μορφή απόλαυσης και ψυχικής διέγερσης. Οι ψυχολόγοι προσπαθούν να κατανοήσουν γιατί ο τρόμος μάς ελκύει και τι ρόλο παίζει στην ψυχολογία μας.

Μια νέα θεωρία αναφέρει ότι οι ταινίες τρόμου μας γοητεύουν επειδή προσφέρουν ένα ασφαλές «εργαστήριο» για να εξασκούμαστε στην αβεβαιότητα. Ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν «μηχανή προβλέψεων», που προσπαθεί συνεχώς να προβλέψει τι θα συμβεί. Όταν οι προβλέψεις αποτυγχάνουν, δημιουργείται ένα «σφάλμα πρόβλεψης» που ο εγκέφαλος προσπαθεί να λύσει. Οι ταινίες τρόμου συνδυάζουν το αναμενόμενο με το απρόβλεπτο,μουσική αγωνίας, σκοτάδι, ξαφνικά «μπου!»,δημιουργώντας ακριβώς το κατάλληλο επίπεδο πρόκλησης. Μέσα σε αυτό το ελεγχόμενο χάος, βιώνουμε και ξεπερνούμε τον φόβο με ασφάλεια, κάτι που ο εγκέφαλος βρίσκει εγγενώς ικανοποιητικό.

Εξελικτικός ρόλος: Ο φόβος ως προπόνηση

Μια άλλη θεωρία, η «υπόθεση προσομοίωσης απειλών», υποστηρίζει ότι ο τρόμος έχει εξελικτική χρησιμότητα. Μέσα από τον φόβο εξασκούμαστε να αντιμετωπίζουμε κινδύνους χωρίς να βρισκόμαστε πραγματικά σε κίνδυνο. Έρευνες δείχνουν ότι όσοι αγαπούν τον τρόμο περιμένουν να βιώσουν και θετικά συναισθήματα, όπως χαρά ή ενθουσιασμό,φαινόμενο γνωστό ως «καλοήθης μαζοχισμός».

Γιατί απολαμβάνουμε να τρομάζουμε

Μελέτες δείχνουν ότι τρεις παράγοντες προβλέπουν την απόλαυση του τρόμου: η ένταση του φόβου, η περιέργεια για μακάβρια θέματα και ο βαθμός ρεαλισμού της σκηνής. Ο φόβος συνδέεται άμεσα με την ευχαρίστηση, ενώ η αηδία φαίνεται να μειώνει την απόλαυση. Επομένως, δεν μας διασκεδάζει κάθε αρνητικό συναίσθημα, μόνο αυτό που μπορούμε να ελέγξουμε και να «λύσουμε» ψυχικά.

Ο φόβος ως παιχνίδι στα παιδιά

Ο φόβος είναι κομμάτι της παιδικής ανάπτυξης. Μελέτες δείχνουν πως σχεδόν όλα τα παιδιά απολαμβάνουν «ψυχαγωγικό φόβο»,παιχνίδια που είναι τρομακτικά αλλά διασκεδαστικά, όπως κρυφτό, κυνηγητό ή βόλτες σε τρενάκια τρόμου. Μέσα από αυτά, τα παιδιά μαθαίνουν να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους και να αποκτούν ψυχική ανθεκτικότητα.

Προσωπικότητα και τρόμος

Η προτίμηση για ταινίες τρόμου συνδέεται και με χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Οι λάτρεις του είδους τείνουν να είναι εξωστρεφείς, οργανωτικοί και λιγότερο νευρικοί. Επίσης, όσοι έχουν ανεπτυγμένη φαντασία και ανάγκη για έντονες εμπειρίες φαίνεται να έλκονται περισσότερο από το τρομακτικό.

Ο τρόμος ως ψυχολογική προπόνηση

Κατά την πανδημία COVID-19, έρευνες έδειξαν ότι οι φίλοι των ταινιών τρόμου εμφάνισαν λιγότερο άγχος και μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. Επειδή είναι εξοικειωμένοι με τον φόβο μέσα από φανταστικά σενάρια, φαίνεται πως μπορούν να διαχειρίζονται καλύτερα το στρες στην πραγματική ζωή.

Ο φόβος και ο εγκέφαλος στη θλίψη

Σε άτομα με ήπια κατάθλιψη, μια έντονη αλλά ελεγχόμενη τρομακτική εμπειρία μπορεί προσωρινά να «ξεκολλήσει» τον εγκέφαλο από τον φαύλο κύκλο αρνητικών σκέψεων. Ο φόβος τραβά την προσοχή στο παρόν, μειώνοντας τη ροπή προς τη ρουτίνα της εσωστρέφειας και της απαισιοδοξίας.

Από τον τρόμο στην πίστη στο υπερφυσικό

Έρευνες δείχνουν ότι όσοι παρακολουθούν τρόμο «βασισμένο σε αληθινά γεγονότα» ή παραφυσικά ριάλιτι τείνουν να πιστεύουν περισσότερο σε φαντάσματα ή ψυχικά φαινόμενα. Όταν το περιεχόμενο φαίνεται ρεαλιστικό, επηρεάζει πιο εύκολα τις πεποιθήσεις.

Η αίσθηση της «παρουσίας» στο σκοτάδι

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Το γνωστό αίσθημα ότι «κάποιος είναι κοντά» όταν είμαστε μόνοι ίσως είναι απλώς δημιούργημα του εγκεφάλου μας. Σε συνθήκες σκοταδιού και ησυχίας, όταν οι αισθήσεις μας μειώνονται, ο εγκέφαλος βασίζεται σε εσωτερικά σήματα και προσδοκίες κι έτσι «πλάθει» μια παρουσία για να εξηγήσει το άγνωστο. Από εξελικτικής πλευράς, είναι προτιμότερο να κάνουμε λάθος και να νομίζουμε ότι υπάρχει κίνδυνος, παρά να τον αγνοήσουμε.