Διαγενεακό τραύμα και η ανάγκη θεραπείας της συλλογικής μνήμης

Το ψυχικό και συλλογικό τραύμα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μεταφέρεται από γενιά σε γενιά, βρέθηκαν στο επίκεντρο συζήτησης με τον Δρ. Κυριάκο Βερεσιέ, νευρολόγο ψυχίατρο, ακαδημαϊκό και υπεύθυνο του Τμήματος Κοινωνικών Επιστημών και Συμπεριφοράς, του Πανεπιστημίου Philips.

Όπως ανέφερε στο Τρίτο Πρόγραμμα του ΡΙΚ, με αφορμή την επέτειο της εισβολής του 1974, το ψυχικό τραύμα αποτελεί ένα θέμα που για χρόνια παραμένει ταμπού, καθώς πολλές κοινωνίες επιλέγουν να «κρύβουν κάτω από το χαλί» δύσκολες εμπειρίες και απώλειες.

Σε ατομικό επίπεδο, εξήγησε, το ψυχικό τραύμα είναι μια συναισθηματική και ψυχολογική αντίδραση σε ένα γεγονός που ξεπερνά την ικανότητα του ανθρώπου να το διαχειριστεί. Το χαρακτηριστικό του είναι ότι «ενσωματώνεται» στο νευρικό σύστημα, με αποτέλεσμα το άτομο να παραμένει εγκλωβισμένο σε μια κατάσταση επιβίωσης, αδυνατώντας να επεξεργαστεί το παρελθόν ως κάτι που έχει ολοκληρωθεί.

Αναφερόμενος στο κοινωνικό και συλλογικό τραύμα, σημείωσε ότι δημιουργείται όταν μια ολόκληρη ομάδα ανθρώπων βιώνει καταστροφικά γεγονότα, όπως θανάτους, προσφυγιά ή αγνοούμενους. Αυτές οι εμπειρίες αφήνουν σημάδια στην κοινωνική ταυτότητα και, όταν μετατραπούν σε συλλογική μνήμη, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της, τους άλλους και τους φόβους που κουβαλά.

Ο Δρ. Βερεσιές τόνισε ότι στην περίπτωση της Κύπρου έχει δημιουργηθεί ένας κύκλος αναπαραγωγής του τραύματος, μέσα από τις συνεχείς επετείους, τα μνημόσυνα και την επαναφορά γεγονότων του παρελθόντος, τα οποία πολλές φορές βιώνονται σαν να συμβαίνουν στο παρόν.

«Ο θρήνος που θα έπρεπε να βιωθεί και να ολοκληρωθεί παραμένει ανοιχτός», ανέφερε, επισημαίνοντας πως η απουσία ολοκλήρωσης του πένθους δυσκολεύει τη διαδικασία επούλωσης.

Όπως υπογράμμισε, η θεραπεία ενός συλλογικού τραύματος δεν είναι εύκολη διαδικασία, ωστόσο απαιτείται μια συνειδητή προσπάθεια ώστε η κοινωνία να περάσει από την κατάσταση της διαρκούς επιβίωσης στη δυνατότητα να ζήσει και να δημιουργήσει το μέλλον της.

«Πολλές φορές υπάρχει η λανθασμένη αντίληψη ότι αν αφήσουμε πίσω μας το τραύμα, προδίδουμε τη μνήμη ή τον αγώνα μας. Όμως κρατώντας μια πληγή συνεχώς ανοιχτή, ο πόνος παραμένει», ανέφερε.

Ο ίδιος εξήγησε ότι οι επόμενες γενιές, οι οποίες δεν έζησαν τα γεγονότα, δεν μπορούν να συνδεθούν με τον ίδιο συναισθηματικό τρόπο. Αντίθετα, όταν μεταφέρεται ο ανοιχτός πόνος, υπάρχει κίνδυνος να κληροδοτείται ένα βάρος που δυσκολεύει τη δημιουργία μιας νέας ταυτότητας.

Σε σχέση με το άλυτο εθνικό ζήτημα, σημείωσε ότι η διαδικασία είναι ακόμη πιο δύσκολη, καθώς είναι περίπλοκο να διαχωριστεί η ιστορική αλήθεια από το συναίσθημα του τραύματος.

«Το τραύμα ανήκει στο παρελθόν, ενώ εμείς ανήκουμε στο παρόν και τα παιδιά μας στο μέλλον», ανέφερε, υπογραμμίζοντας την ανάγκη προσωπικής επεξεργασίας του πένθους, καθώς κάθε άνθρωπος βιώνει διαφορετικά την απώλεια: άλλος για ένα αγαπημένο πρόσωπο, άλλος για την περιουσία του ή για όσα έχασε.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Καταλήγοντας, ο Δρ. Βερεσιές τόνισε ότι η θεραπεία του τραύματος δεν σημαίνει διαγραφή της μνήμης. Αντίθετα, η μνήμη μπορεί να διατηρηθεί χωρίς η κοινωνία να παραμένει εγκλωβισμένη στον πόνο.

«Αν μεταφέρουμε το ανοιχτό τραύμα στις επόμενες γενιές, τους στερούμε τη δυνατότητα να δημιουργήσουν τη δική τους ταυτότητα και να ανταποκριθούν σε έναν νέο κόσμο», ανέφερε.

Της Χαρίλειας Τουμάζου