Προσωπικότητα, ανάγκη για εξουσία και τρόποι έκφρασης

Πρόσφατη ψυχολογική μελέτη διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στα λεγόμενα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, τις πολιτικές ιδεολογίες και την ικανότητα αυτορρύθμισης. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι τα άτομα με έντονα ανταγωνιστικά και εγωκεντρικά χαρακτηριστικά τείνουν να εκφράζουν αυτές τις τάσεις μέσω αυστηρών αυταρχικών πολιτικών πεποιθήσεων. Αντί να επιδιώκουν άμεσα την κοινωνική κυριαρχία, φαίνεται ότι χρησιμοποιούν την προσήλωση στην εξουσία, την παράδοση και την τιμωρία όσων παραβιάζουν τους κανόνες ως έναν κοινωνικά αποδεκτό τρόπο έκφρασης της εχθρότητάς τους.

Η έρευνα βασίστηκε στο «διπλό μοντέλο των προκαταλήψεων», σύμφωνα με το οποίο οι προκατειλημμένες και επιθετικές στάσεις προκύπτουν από δύο διαφορετικά ιδεολογικά μονοπάτια. Το πρώτο αφορά τον προσανατολισμό προς την κοινωνική κυριαρχία (Social Dominance Orientation – SDO), δηλαδή την πεποίθηση ότι ορισμένες κοινωνικές ομάδες δικαιούνται περισσότερη δύναμη και προνόμια από άλλες. Τα άτομα με υψηλή βαθμολογία σε αυτή τη διάσταση αντιλαμβάνονται την κοινωνία ως πεδίο ανταγωνισμού, όπου η ανισότητα θεωρείται φυσική και αναπόφευκτη.

Το δεύτερο μονοπάτι αφορά τον δεξιόστροφο αυταρχισμό (Right-Wing Authoritarianism – RWA), ο οποίος χαρακτηρίζεται από αυστηρή υπακοή στις καθιερωμένες αρχές, σεβασμό στις παραδόσεις και έντονη επιθυμία τιμωρίας όσων παραβιάζουν τους κοινωνικούς κανόνες. Οι άνθρωποι με αυξημένο αυταρχισμό αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως επικίνδυνο και αντιδρούν στις απειλές με απόλυτες ηθικές κρίσεις και αυστηρή προσήλωση στην τάξη.

Οι δύο αυτές ιδεολογικές στάσεις έχουν συνδεθεί με ένα κοινό υπόβαθρο προσωπικότητας, γνωστό ως «σκοτεινός παράγοντας της προσωπικότητας» (Dark Factor of Personality). Ο παράγοντας αυτός περιγράφει τη γενική τάση ενός ατόμου να επιδιώκει προσωπικό όφελος εις βάρος των άλλων, δικαιολογώντας παράλληλα τις αρνητικές συνέπειες των πράξεών του. Στον πυρήνα του περιλαμβάνονται χαρακτηριστικά όπως ο ναρκισσισμός, η ψυχοπάθεια και ο σαδισμός. Ο ναρκισσισμός εκφράζεται με υπερβολική αίσθηση ανωτερότητας, η ψυχοπάθεια με χαμηλή ενσυναίσθηση και παρορμητικότητα, ενώ ο σαδισμός με ευχαρίστηση από τον πόνο των άλλων. Σύμφωνα με τη σύγχρονη ψυχολογία, αυτά τα χαρακτηριστικά αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας βασικής προδιάθεσης.

Για να κατανοήσουν πώς αυτά τα χαρακτηριστικά επηρεάζουν τη συμπεριφορά, οι ερευνητές εξέτασαν δύο βασικές δεξιότητες αυτορρύθμισης: τον αυτοέλεγχο και τη συναισθηματική ρύθμιση. Ο αυτοέλεγχος αναφέρεται στην ικανότητα ενός ατόμου να περιορίζει τις παρορμήσεις του και να ενεργεί με πειθαρχία, ενώ η συναισθηματική ρύθμιση αφορά την αποτελεσματική διαχείριση των συναισθημάτων.

Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη Fernanda Otoni από το Πανεπιστήμιο Tuiuti του Paraná στη Βραζιλία, μελέτησε 498 ενήλικες ηλικίας 18 έως 71 ετών. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν ερωτηματολόγια που αξιολογούσαν τα σκοτεινά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, τον δεξιό αυταρχισμό, τον προσανατολισμό προς την κοινωνική κυριαρχία, τον αυτοέλεγχο και τις δυσκολίες στη διαχείριση των συναισθημάτων. Στη συνέχεια, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν στατιστική ανάλυση για να διερευνήσουν τις σχέσεις μεταξύ αυτών των μεταβλητών.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο σκοτεινός παράγοντας της προσωπικότητας συνδέεται με τον αυτοέλεγχο αποκλειστικά μέσω του δεξιού αυταρχισμού. Δηλαδή, τα άτομα με έντονα ανταγωνιστικά χαρακτηριστικά εμφάνιζαν μεγαλύτερη προσήλωση στις παραδοσιακές αξίες και μεγαλύτερη προθυμία να τιμωρούν όσους παραβιάζουν τους κανόνες. Αυτή η αυταρχική στάση σχετιζόταν με υψηλότερα επίπεδα αυτοελέγχου. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι, στις περιπτώσεις αυτές, ο αυτοέλεγχος δεν λειτουργεί απαραίτητα ως θετική ψυχολογική δεξιότητα, αλλά ως εργαλείο που επιτρέπει την ελεγχόμενη έκφραση επιθετικών ή εχθρικών τάσεων μέσα από κοινωνικά αποδεκτές μορφές συμπεριφοράς.

Αντίθετα, ο προσανατολισμός προς την κοινωνική κυριαρχία δεν φάνηκε να διαμεσολαβεί στη σχέση μεταξύ του σκοτεινού παράγοντα και της αυτορρύθμισης. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό μπορεί να οφείλεται στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο της Βραζιλίας, όπου οι κοινωνικές ανισότητες είναι βαθιά εδραιωμένες και συχνά υποστηρίζονται από παραδοσιακούς θεσμούς.

Η μελέτη έδειξε επίσης ότι οι δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση σχετίζονται άμεσα με χαμηλότερο αυτοέλεγχο, ανεξάρτητα από τις πολιτικές ιδεολογίες ή τα σκοτεινά χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Αυτό σημαίνει ότι η αδυναμία διαχείρισης των συναισθημάτων αποτελεί ξεχωριστό ψυχολογικό μηχανισμό και δεν εξηγείται από τις πολιτικές πεποιθήσεις ενός ατόμου.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ορισμένους περιορισμούς της έρευνας. Τα δεδομένα βασίστηκαν σε αυτοαναφορές των συμμετεχόντων, γεγονός που μπορεί να επηρεάζεται από την επιθυμία κοινωνικής αποδοχής. Επιπλέον, επειδή η μελέτη ήταν διαχρονικά στιγμιαία (cross-sectional), δεν μπορεί να αποδείξει αιτιώδεις σχέσεις αλλά μόνο συσχετίσεις. Τέλος, αναγνωρίζουν ότι παράγοντες όπως το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και άλλα στοιχεία της προσωπικότητας ενδέχεται να επηρεάζουν τις σχέσεις που παρατηρήθηκαν.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Οι ερευνητές προτείνουν μελλοντικές μελέτες σε διαφορετικές χώρες και πολιτισμικά περιβάλλοντα, καθώς και μακροχρόνιες έρευνες που θα εξετάζουν πώς εξελίσσονται αυτά τα χαρακτηριστικά με την πάροδο του χρόνου. Έτσι θα καταστεί δυνατή η βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η προσωπικότητα, οι πολιτικές ιδεολογίες και η αυτορρύθμιση αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.