Ο φόβος και η αηδία για μία ασθένεια έχουν την δική τους "ταυτότητα"

Οι ειδικοί τον ονομάζουν «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα» και αφορά  το σύνολο των ψυχολογικών αντιδράσεων που μας βοηθούν να αποφύγουμε εξαρχής την επαφή με πιθανές πηγές μόλυνσης. Το σύνδρομο περιγράφτηκε από ειδικούς στο BBC και δείχνει ότι πριν χρειαστεί να αμυνθεί το σώμα, προσπαθεί να προλάβει... το μυαλό.

Το ανοσοποιητικό μας σύστημα είναι ισχυρό αλλά όταν τίθεται σε λειτουργία, καταναλώνει ενέργεια, προκαλεί κόπωση και αφήνει τον οργανισμό εξαντλημένο. Γι’ αυτό το λόγο, εξελικτικά, φαίνεται ότι διαθέτουμε και ένα μηχανισμό αποφυγής. Η... αηδία είναι το πιο απλό παράδειγμα. Η μυρωδιά ενός χαλασμένου φαγητού ή η εικόνα μιας ανοιχτής πληγής μάς κάνει να απομακρυνθούμε πριν εκτεθούμε σε πιθανό κίνδυνο. Ταυτόχρονα, φαίνεται ότι επηρεάζει και πιο σύνθετες κοινωνικές αντιδράσεις: Πόσο εμπιστευόμαστε τους άλλους, πόσο ανεκτικοί είμαστε απέναντι σε όσους παραβιάζουν κανόνες, πόσο πρόθυμα δεχόμαστε το διαφορετικό.

Ο Mark Schaller, από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, ήταν από τους ερευνητές που ανέπτυξαν την ιδέα του «συμπεριφορικού ανοσοποιητικού συστήματος». Η βασική σκέψη είναι ότι, σε περιόδους αυξημένου κινδύνου ασθένειας, οι άνθρωποι γίνονται πιο προσεκτικοί με ό,τι μοιάζει απρόβλεπτο ή έξω από τα συνηθισμένα.

Αυτό εξηγείται ξεκάθαρα: Οι κοινωνίες ανέπτυξαν κανόνες για την καθαριότητα, το φαγητό, τα απορρίμματα και την επαφή με τους άλλους ακριβώς επειδή με αυτόν τον τρόπο μείωναν το ρίσκο μετάδοσης νοσημάτων. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ότι ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να γίνει υπερβολικός. Σε πειράματα, όταν οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να θυμηθούν μια περίοδο που ήταν άρρωστοι, έτειναν να συμμορφώνονται περισσότερο με την άποψη της πλειοψηφίας. Σε άλλες μελέτες, εικόνες που παρέπεμπαν σε μόλυνση έκαναν τους ανθρώπους πιο πιθανό να ακολουθήσουν την ομάδα αντί να εκφράσουν ανεξάρτητη κρίση. Η υπενθύμιση της ασθένειας, δηλαδή, δεν τους έκανε απλώς πιο προσεκτικούς. Τους έκανε και πιο κομφορμιστές.

Οι ίδιες αντιδράσεις φαίνεται να επηρεάζουν και τις ηθικές κρίσεις. Μετά από ερεθίσματα που σχετίζονται με ασθένεια, οι άνθρωποι σε ορισμένες μελέτες γίνονταν πιο αυστηροί απέναντι σε συμπεριφορές που θεωρούσαν κοινωνικά ή ηθικά αποκλίνουσες. Από εξελικτική σκοπιά, αυτό θα μπορούσε να λειτουργεί ως μηχανισμός προστασίας της ομάδας. Αν η επιβίωση εξαρτάται από την τήρηση κανόνων υγιεινής και συμπεριφοράς, τότε η αυστηρότητα απέναντι στους παραβάτες μπορεί να μοιάζει χρήσιμη.

Στη σύγχρονη κοινωνία, όμως, ο φόβος της μόλυνσης μπορεί να μειώσει την εμπιστοσύνη προς τους άλλους και να ενισχύσει την καχυποψία απέναντι σε ομάδες που θεωρούνται «εκτός» της κοινότητας. Έρευνες έχουν συνδέσει την ενεργοποίηση αυτού του μηχανισμού με αυξημένες προκαταλήψεις απέναντι σε μετανάστες ή άλλες μειονότητες. Η ιδέα δεν είναι ότι οι άνθρωποι σκέφτονται συνειδητά «ο ξένος είναι φορέας ασθένειας». Είναι ότι, σε βαθύτερο επίπεδο, ο εγκέφαλος μπορεί να συνδέει το άγνωστο με το πιθανώς επικίνδυνο.

Η πανδημία της COVID-19 έδωσε στους επιστήμονες ένα πραγματικό, παγκόσμιο παράδειγμα για να παρατηρήσουν τις αντιδράσεις. Σε ορισμένες μελέτες, οι φόβοι για τον ιό συνδέθηκαν με μεγαλύτερη κοινωνική επιφυλακτικότητα, αυστηρότερες ηθικές κρίσεις και πιο αρνητικές στάσεις απέναντι σε ορισμένες ομάδες. Για παράδειγμα, έρευνα στην Ιταλία την άνοιξη του 2020 έδειξε συσχέτιση ανάμεσα στον φόβο για τον κορωνοϊό και σε πιο αδύναμο αίσθημα κοινής ταυτότητας με μειονοτικές ομάδες, όπως μετανάστες ή άτομα που κάνουν χρήση ουσιών.

Όπως αποκαλύπτεται τώρα, το «συμπεριφορικό ανοσοποιητικό σύστημα» μπορεί να μάς σπρώχνει προς μια κατεύθυνση -δεν «αποφασίζει» μόνο του για εμάς. Όταν οι ειδήσεις γεμίζουν με εικόνες ασθένειας, θανάτου και απειλής, μπορεί να γινόμαστε λίγο πιο καχύποπτοι, λίγο πιο αυστηροί, λίγο πιο έτοιμοι να δούμε τον «άλλον» ως κίνδυνο. Και αυτό μπορεί να συμβεί χωρίς να το καταλάβουμε.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Οπότε, την επόμενη φορά που νέα επιδημία θα κυριαρχήσει στις ειδήσεις, αξίζει να προσέξουμε όχι μόνο τι κάνει ο φόβος στο σώμα μας αλλά και τι κάνει στην κρίση μας. Μπορεί η ανάγκη να προστατευθούμε να είναι ανθρώπινη αλλά το ίδιο ισχύει και για την ανάγκη να μη μετατρέπουμε την προφύλαξη σε προκατάληψη.